Okul öncesinde sanatın amacı duvara asılacak güzel bir ürün değil, çocuğun malzemeyi keşfettiği, seçim yaptığı ve kendini ifade ettiği süreçtir. Bu yüzden hazır şablonu boyamak yerine boş kâğıt, boya, kil ve doğal malzemeyle serbestçe çalışmak önerilir. MEB'in güncel okul öncesi programı da sanat merkezinin yalnızca ürün ortaya konan bir alan olmadığını, süreç odaklı çalışmaların desteklenmesi gerektiğini belirtir.
Süreç odaklı sanat ile ürün odaklı sanat arasındaki fark ne?
ABD'deki Küçük Çocukların Eğitimi Ulusal Derneği'nin (NAEYC) yayınında Laurel Bongiorno iki yaklaşımı yan yana koyar. Ürün odaklı etkinlikte öğretmenin bir örneği ve adım adım yönergeleri vardır; bitmiş işler birbirine benzer; çocuklar “Doğru mu?” diye sorar ya da işini arkadaşınınkiyle kıyaslar. Süreç odaklı etkinlikte kopyalanacak bir örnek yoktur; tek bir doğru yol bulunmaz, her çocuğun işi kendine özgüdür ve işi çocuk yönetir.
Bongiorno'ya göre süreç odaklı sanatta çocuk rahatlar, odaklanır, başardığını hisseder; karşılaştırma, tahmin, planlama ve problem çözme gibi düşünme becerilerini kullanır. Boyamak, yapıştırmak ve kille çalışmak küçük kas becerilerini de çalıştırır.
Şablon boyama yerine ne önerilir?
MEB'in Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Okul Öncesi Eğitim Programı, 48–60 ay için öğretmenden hazır şablonlardan kaçınmasını ve çocukların özgün üretimlerini desteklemesini ister. Sanat merkezinde de hazır örnekle herkese aynı ürünü yaptırmak yerine çocukların denemesine, hata yapmasına ve farklı çözümler üretmesine alan açılmasını önerir.
Programın sanat merkezi için saydığı malzemelerin çoğu açık uçludur, yani tek bir kullanım biçimi yoktur: boya, kâğıt, kumaş, kil, oyun hamuru, doğal malzemeler, baskı araçları. Çocukların masada, resim sehpasında (şövale), duvar yüzeyinde ya da yerde çalışabilmesi istenir. Şövalede çocuk ayakta, dik bir yüzeyde boyar; kille çalışan çocuk ise kâğıttan farklı olarak elinde çevirebildiği üç boyutlu bir iş çıkarır.
Programda sergiyle ilgili şaşırtıcı bir öneri de var: Duvara yalnızca bitmiş işler değil, eskizler, deneme çizimleri ve çocuğun çalışırken söyledikleri de asılmalı.
Çocuğun resmine nasıl yorum yapılır?
“Çok güzel olmuş” demek iyi niyetlidir ama çocuğa resmi hakkında pek bir şey söylemez. Bongiorno, gördüğünüzü fark edip söze dökmeyi önerir: “Burada çok mavi kullanmışsın”, “Bu çizgi kâğıdın bir ucundan öbür ucuna gidiyor.” MEB programı da öğretmenlerden genel ifadeler yerine malzemeyi, renk seçimini ve anlatılmak isteneni soran açık uçlu sorular kullanmasını ister. Siz de şöyle sorabilirsiniz: “Önce hangi boyayla başladın?”, “Bunu yaparken ne düşünüyordun?”
Resmi düzeltmeyin, eksik gördüğünüz yeri tamamlamayın; Bongiorno'nun hatırlattığı gibi resim çocuğundur. “Bu ne?” diye tahmin yürütmek yerine “Bana resmini anlatır mısın?” deyin; anlatmak istemezse de sorun değil.
Övgünün miktarından çok türü önemli olabilir. Chicago Üniversitesi ve Stanford araştırmacılarının 53 aileyle yaptığı ve 2013'te Child Development'ta yayımlanan çalışmada, ebeveynlerin 1–3 yaşındaki çocuklarına yaptığı övgüler içinde çabayı ve yolu öven ifadelerin oranı, çocukların beş yıl sonra zor görevleri tercih etmesiyle ilişkili çıktı; toplam övgü miktarı ise ilişkili değildi. Sanata uyarlarsak bu, “Ne yeteneklisin” yerine “Renkleri karıştırmayı denemişsin” demeye benzer.
Evde deneyin
- Alçak bir rafa boş kâğıt, kalın boya kalemi, sulu boya ve oyun hamurunu çocuğun kendisinin alabileceği biçimde koyun.
- Bir örnek yapıp “Bunun aynısını yap” demeyin; malzemeyi verin, gerisini çocuğa bırakın.
- Duvara büyük bir kâğıt bantlayarak basit bir dik çalışma yüzeyi kurun.
- Yürüyüşte toplanan yaprak, dal ve taşları sanat malzemesi olarak saklayın.
- Resmin ne zaman bittiğine ve nereye asılacağına çocuk karar versin.
Bizde nasıl?
Sanat atölyemizde doğal malzemeler, boya, kâğıt ve kil kullanılır; odak sonuçtan çok süreçte, özgür üretimdedir. Orman okulunda da doğal malzemelerle sanat atölyesi yapılır ve anaokulu grubunun günlük rutininde sanat zamanı yer alır.
Kaynak: NAEYC: Bongiorno, How Process-Focused Art Experiences Support Preschoolers, Teaching Young Children, 2014; MEB: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Okul Öncesi Eğitim Programı, 2026; Chicago Üniversitesi: Gunderson ve ark., Child Development, 2013
