Empati bir anda ortaya çıkmaz; bebeklikte başlar ve yıllar içinde, yetişkinin desteğiyle basamak basamak gelişir. Yenidoğan başka bir bebeğin ağlamasına ağlayarak karşılık verir, iki yaşındaki çocukların çoğu birinin üzüldüğünü fark eder, dört yaşındakilerin çoğu ağlayan arkadaşını teselli etmeye çalışır. Bu yüzden üç yaşındaki bir çocuktan bir yetişkin gibi kendini başkasının yerine koymasını beklemek erkendir.
Yaşa göre empati: neler beklenir?
- İlk aylar: Yenidoğanlar başka bir bebek ağlayınca ağlayabilir. Bu “bulaşıcı ağlama” 5. aya doğru belirgin biçimde azalır.
- 18–24 ay: Çocuk aynada kendini tanımaya başlar: 18 aylıkların yaklaşık yarısı, 24 aylıkların neredeyse hepsi. Kendini ayrı bir kişi olarak görmek, başkasının farklı hissedebileceğini anlamanın ön koşuludur.
- 2 yaş: ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi'nin (CDC) gelişim listesine göre çocukların çoğu, biri incindiğinde ya da üzüldüğünde bunu fark eder; durur ya da üzgün bakar.
- 3 yaş: Çocuk hâlâ büyük ölçüde “ben, benim” dönemindedir. ZERO TO THREE'ye göre bu yaşta tam anlamıyla empati beklemek gerçekçi değildir.
- 4 yaş: CDC listesine göre çoğu çocuk incinen ya da üzülen birini teselli eder, örneğin ağlayan arkadaşına sarılır; “yardımcı” olmayı sever. Başkasının kendisinden farklı düşünebildiğini anlama becerisi (zihin kuramı) genellikle 4–5 yaşta gelişir.
CDC listesindeki basamaklar, çocukların en az %75'inin o yaşta yapabildiği davranışlardır. Çocuğunuz 4 yaşını geçtiği hâlde başkalarının üzüntüsünü hiç fark etmiyor gibi görünüyorsa ya da konuşma, oyun ve göz temasıyla ilgili başka endişeleriniz varsa beklemeyin, çocuk doktorunuzla konuşun.
Duyguları adlandırmak neden işe yarar?
Çocuk başkasının duygusunu tanımadan önce kendi duygusunu tanımalıdır. ZERO TO THREE, çocuğun duygusunu adlandırıp kabul etmeyi ve başkalarının ne hissettiği, neye ihtiyaç duyduğu üzerine konuşmayı önerir: “Kulen yıkıldı, çok kızdın.” “Ali düştü, dizi acıyor. Ona ne iyi gelir?”
Bulgarelli ve Jones'un 2023 tarihli derlemesinde aktarılan bir çalışmada (McHarg ve ark., 2019), ebeveynleri ağlayan bir oyuncak bebeğin duygularından ya da ona nasıl yardım edilebileceğinden söz eden 2 yaşındaki çocuklar daha fazla empatik ilgi gösterdi. Konuşmak, çocuğa neye dikkat etmesi gerektiğini gösterir.
Güçlü duygular empatinin önünü kesebilir. Harvard'ın Making Caring Common projesi, öfkeli ya da utanmış bir çocuğun empati kapasitesi olsa bile onu o an kullanamayabileceğini hatırlatır. Önce sakinleşmek gelir; o anlar için öfke nöbeti yazımıza bakabilirsiniz.
Kitaplar empatiye nasıl yardım eder?
Kanada'da 4–6 yaş arası 55 çocukla yapılan bir çalışmada (Mar, Tackett ve Moore, 2010), çocuk kitaplarıyla daha çok tanışmış çocuklar başkalarının düşünce ve duygularını anlama görevlerinde daha başarılıydı. Yaş, cinsiyet, kelime bilgisi ve aile geliri hesaba katıldığında da bu ilişki sürdü. Çocuk filmleri için de benzer bir ilişki bulundu, çocuk televizyonu için bulunmadı. Bu bir ilişki çalışmasıdır, neden-sonuç ilişkisi kurmaya izin vermez; ama birlikte kitap okumanın değerini destekler.
Okurken durun ve resimlere birlikte bakın: “Yüzüne bak, sence şimdi ne hissediyor? Neden?” Bir karakter başkasını üzdüğünde ya da ona yardım ettiğinde bunu konuşun. Cevap gelmezse ısrar etmeyin; sorunun kendisi de bir örnektir.
Evde deneyin
- Duygu sözcüklerini çoğaltın: “kızgın” ve “üzgün”ün yanına “kırgın”, “hayal kırıklığına uğramış”, “mahcup”, “heyecanlı” ekleyin.
- Kendi duygunuzu “ben” diliyle söyleyin: “Yorgunum, bu yüzden sesim sert çıktı.”
- Peluşlarla oynayın: “Ayıcık düştü, ağlıyor. Ne yapalım?”
- Teselli için somut seçenekler sunun: su getirmek, yanında oturmak, en sevdiği battaniyeyi uzatmak.
- Bir çatışmadan sonra “Özür dile” yerine diğer çocuğun duygusuna dikkat çekin. Nasıl yapılacağını özür dilemeye zorlamak yerine onarmak yazımızda anlattık.
Bizde nasıl?
Empati, değerler eğitimimizin evrensel değerler alanında yer alır ve hedeflerimizin başında empati kurabilen çocuklar yetiştirmek gelir. İngilizce çalışmalarımızda da çocuklar “Happy” gibi duygu sözcüklerini kartlarla tanıyor. Orman okulundaki kapanış çemberinde de çocuklar deneyimlerini paylaşır. Ayrıntılar için değerler eğitimi sayfamıza bakabilirsiniz.
Kaynak: ZERO TO THREE: How to Help Your Child Develop Empathy, 2016; CDC: 2 yaş gelişim basamakları; CDC: 4 yaş gelişim basamakları; Bulgarelli ve Jones, 2023, JCPP Advances; Mar, Tackett ve Moore, 2010, Cognitive Development; Harvard Making Caring Common: 5 Tips for Cultivating Empathy, 2021
