Zorlamayın, ama konuyu kapatmayın da. Zorla söyletilen bir “Özür dilerim” çocuklara bile daha az samimi geliyor. Daha kalıcı olan, çocuğa üç şeyi öğretmektir: ne olduğunu fark etmek, karşısındakinin ne hissettiğini görmek ve bozduğunu onarmak. Bu üç adımdan sonra özür çoğu zaman daha kolay ve daha içten gelir.
Zorla söylenen özür ne öğretir?
Michigan Üniversitesi'nden Craig Smith ve ekibi 4–9 yaş çocuklara farklı özür senaryolarını sordu (2018). Çocuklar, isteyerek dilenen bir özrü, bir yetişkin hatırlatmış olsa bile kendiliğinden dilenen özür kadar değerli buldu. Zorla söyletilen özür ise daha az etkili görüldü. Özellikle 7–9 yaştakiler, zorla özür dileyen çocuğun pişmanlıktan değil, ceza korkusu gibi kendi çıkarından dolayı kötü hissettiğini düşündü.
Yani sorun hatırlatmak değil, zorlamak. Smith'in 483 ebeveynle yaptığı bir ankette ebeveynlerin %88'i, çocukları bir arkadaşının oyuncağını yanlışlıkla kırar ve kendiliğinden özür dilemezse ona hatırlatacağını söyledi. Bu iyi niyetli bir alışkanlık; önemli olan, çocuğun söyleyeceği sözü hissedebileceği anı beklemek.
Çocuklar özürden ne bekler?
Virginia Üniversitesi'nde 6–7 yaş çocuklarla yapılan bir deneyde (Drell ve Jaswal, 2015) bir yetişkin, çocuğun plastik bardaklardan kurduğu kuleyi “yanlışlıkla” devirdi. Ardından ya özür diledi, ya hiçbir şey söylemedi ya da kuleyi yeniden kurmaya yardım etti. Özür, çocukların kırgınlığını azaltmadı ama o yetişkinle çıkartmalarını daha cömertçe paylaşmalarını sağladı. Kuleyi birlikte yeniden kurmak ise hem çocukların kendini daha iyi hissetmesini hem de paylaşmayı sağladı. Özür ilişkiyi, telafi ise hem ilişkiyi hem de kırgınlığı onarıyor.
Daha küçükler de pişmanlığı okur. Amrisha Vaish ve Janine Oostenbroek'in çalışmasında çocuğun resmini yanlışlıkla yırtan iki yetişkinden biri pişmanlık gösterdi, diğeri göstermedi. Çocuklar 4–5 yaş arasında ikisini ayırt etmeye başladı; 5 yaşında pişman olanı açıkça tercih etti.
Onarmanın üç adımı
Önce herkes sakinleşsin. Ağlayan ya da öfkeli bir çocukla konuşmanın zamanı biraz sonrasıdır.
- Ne oldu? Suçlamadan, yalnızca olanı söyleyin: “Ali'nin kulesine çarptın, kule yıkıldı.”
- O ne hissediyor? ZERO TO THREE, “Özür dile” demek yerine diğer çocuğun duygusuna dikkat çekmeyi ve onun nasıl olduğunu birlikte sormayı önerir: “Yüzüne bak. Sence neden ağlıyor?”
- Nasıl düzeltebiliriz? Kuleyi birlikte kurmak, buz getirmek, yırtılan resmi bantlamak ya da doğrudan sormak: “Ali, sana ne iyi gelir?”
Sonra sorun: “Ona bir şey söylemek ister misin?” İsterse güzel. İstemezse “Hazır olduğunda söyleyebilirsin” deyin ve geçin. Özür cümlesini sakin bir zamanda prova etmek de işe yarar; nasıl yapılacağını nezaket ve incelik dersleri yazımızda anlattık.
Evde deneyin
- Kendi hatanızda hem özür dileyin hem onarın. Harvard'ın Making Caring Common projesi, çocuğu etkileyen bir hatadan sonra özür dilemeyi ve bir dahakine bunu nasıl önleyeceğinizi anlatmayı önerir.
- Kazayla olanla bilerek yapılanı ayırın. Kaza da onarım ister, ama utandırma gerektirmez.
- Kardeş kavgasında hakem değil rehber olun; iki tarafa da “Ne oldu?” diye sorun.
- Özür cümlesine bir onarım ekleyin: “Özür dilerim, kuleni yıktım. Yeniden kurmana yardım edeyim mi?”
Ne zaman destek almalı? Çocuğunuz başkalarını sık sık bilerek incitiyor, yaptığından hiç etkilenmiyor gibi görünüyor ya da saldırgan davranışları haftalar içinde artıyorsa öğretmeniyle ve rehberlik öğretmeniyle konuşun; gerekirse çocuk doktorunuza danışın.
Bizde nasıl?
Değerler eğitimimizin ahlaki gelişim alanı tam olarak bunu hedefler: Hata yapınca onarmak ve “Nasıl düzeltebiliriz?” sorusuyla sorumluluk almak. Amacımız, başkasının hakkını çiğnemeden kendi hakkını savunabilen ve empati kurabilen çocuklar yetiştirmek. Empatinin yaşa göre gelişimi için empati yazımıza, programın tamamı için değerler eğitimi sayfamıza bakabilirsiniz.
Kaynak: Michigan Üniversitesi: Smith ve ark., 2018, Merrill-Palmer Quarterly; Greater Good (UC Berkeley): Craig Smith, Should You Ask Your Children to Apologize?, 2016; Virginia Üniversitesi: Drell ve Jaswal, 2015, Social Development; Virginia Üniversitesi: Oostenbroek ve Vaish, affetme çalışmaları, 2022; ZERO TO THREE: How to Help Your Child Develop Empathy, 2016; Harvard Making Caring Common: 7 Tips for Raising Caring Kids, 2022
