Nezaket, hatırlatarak değil, prova ederek öğrenilir. Montessori sınıflarında “nezaket ve incelik” (grace and courtesy) adı verilen derslerde öğretmen, birinin önünden geçerken “Pardon” demek gibi gündelik bir durumu canlandırarak gösterir; çocuklar rol oyunuyla sırayla dener. Bu provayı sakin bir anda yapmak en iyisidir: Çocuk sözcüğü rahatken öğrenir, gerçek an geldiğinde hazırdır.
Nezaket ve incelik dersi nedir?
Uluslararası Montessori Derneği (AMI) bu dersleri, sosyal davranışın bilinçli olarak öğretilmesi diye tanımlar. Selamlaşmak, teşekkür etmek, özür dilemek, dikkatle dinlemek, bir anlaşmazlığı incitmeden çözmek ve birinin önünden geçerken izin istemek bu derslerin konuları arasındadır. Yöntem üç kelimeyle özetlenebilir: rol oyunu, model olmak ve alıştırma.
Fikir yeni değil. Montessori, İngilizce baskısı 1912'de çıkan Montessori Metodu'nda çocukların birbirini selamlamayı, bir nesneyi dikkatle kaldırmayı ve birinden bir şeyi kibarca almayı ayrı alıştırmalarla çalıştığını anlatır. AMI'nin aktardığına göre Montessori, çocukların sosyal hayatın inceliklerini öğrenmekten hoşlandığını da gözlemlemiştir. Yani nezaket çocuk için bir yük değil, öğrenmek istediği bir beceridir.
Neden “Ne diyoruz?” yerine prova?
AMI'nin sosyal beceriler üzerine yanıtlarında, çocukların kibar sözcükleri kullanmaya zorlanmadığı belirtilir: Yetişkin bu sözcükleri kullanır, çocuk dili edinirken onları da edinir. Çocuğun bir gün kendiliğinden “Teşekkür ederim” demesi, kuralı gerçekten anladığını gösterir. Sınıfta kırıcı bir söz söylendiğinde de yetişkin, daha sonra ve olaydan bağımsız olarak küçük bir grupla duyguları konuşur ve böyle bir durumda kullanılabilecek sözcükleri önerir.
Başkalarının önünde “Ne diyoruz?” diye sormak çoğu zaman çocuğu utandırır ve sözcüğü bir sınav sorusuna çevirir. Onun yerine o an teşekkürü siz edin, provayı sonraya bırakın. Yine de nezaketi ruh hâline bırakmayın. Harvard'ın Making Caring Common projesi, kötü bir gününde bile çocuktan kibar olmasını beklemenin ona dünyanın yalnızca kendi etrafında dönmediğini gösterdiğini söyler.
Evde deneyin: üç küçük ders
Her biri iki üç dakika sürsün. Önce siz gösterin, sonra rolleri değiştirin. Peluş hayvanlar da iyi birer oyuncudur. Nezaketin yalnızca sözcüklerden ibaret olmadığını da gösterin: kapıyı arkadakine tutmak, ağlayan birine mendil uzatmak da aynı dersin parçasıdır.
- “Teşekkür ederim.” Bir tabağı, bir kalemi ya da bir kitabı iki elle uzatın. Çocuk alır, göz göze gelir ve teşekkür eder. Sonra o uzatsın, siz teşekkür edin. Bir kez de bilerek kapıp alın; çocuğun sizi düzeltmesi oyunun en eğlenceli kısmıdır.
- “İzin verir misin?” Birinin elindeki şeyi istemeyi ve “Ben bitirince” cevabını duymayı prova edin. Bu ikinci yarı da en az ilki kadar değerlidir; sıra almayı paylaşma yazımızda anlattık. Dar bir koridorda “Pardon, geçebilir miyim?” demeyi de bu derste çalışabilirsiniz.
- Araya girmeden beklemek. Siz biriyle konuşurken çocuk yanınıza gelir ve elini kolunuza koyar. Siz elinizi onun elinin üstüne koyarak “Seni gördüm” mesajı verirsiniz; cümlenizi bitirince ona dönersiniz. Bu yöntem ancak siz sözünüzü tutarsanız işe yarar. Başta birkaç saniye bekletin, süreyi yavaş yavaş uzatın.
Gerçek an geldiğinde uzun bir açıklama yerine fısıltıyla bir hatırlatma yeter: “Elini koy, bekle.” Siz de çocuğunuzdan bir şey isterken “lütfen”, aldığınızda “teşekkür ederim” deyin. Çocuk, kendisiyle nasıl konuşulduğundan da öğrenir.
Bizde nasıl?
Değerler eğitimimizin toplumsal değerler alanında sıra beklemek, paylaşmak ve yardımlaşmak yer alır. Hapşırma adabı gibi küçük alışkanlıklar da bu çalışmanın parçasıdır. Karma yaşlı Montessori sınıfında küçükler büyükleri izleyerek öğrenir, büyükler öğreterek pekiştirir; yardımlaşma sınıfın doğal dili olur. Günlük yaşam çalışmalarını pratik yaşam çalışmaları yazımızda, yaklaşımımızın tamamını değerler eğitimi sayfamızda bulabilirsiniz.
Kaynak: AMI: Grace and Courtesy (sözlük); AMI: Developing Social Skills (soru-cevap); Maria Montessori: The Montessori Method, 1912 (Project Gutenberg); Harvard Making Caring Common: 5 Tips for Cultivating Empathy, 2021
