Hassas dönem, Maria Montessori'nin çocuğun belirli bir beceriye yoğun ilgi duyduğu ve o beceriyi zahmetsizce edindiği geçici zaman dilimlerine verdiği addır. Dil, düzen, hareket, küçük nesneler, duyular ve sosyal davranış en bilinen örneklerdir. Bugünkü beyin araştırmaları erken yıllarda beynin deneyime çok açık olduğunu doğruluyor; ama “Bu dönemi kaçıran çocuk o beceriyi bir daha öğrenemez” demiyor.
Montessori hangi dönemleri tarif etti?
Uluslararası Montessori Derneği'nin (AMI) sözlüğüne göre hassas dönemler bütün çocuklarda görülür ve beceri edinildiğinde kendiliğinden kaybolur. AMI dergisinde 2012'de yayımlanan bir yazı da şu altı başlığı birlikte anar:
- Dil: Sesleri ve kelimeleri dinleme, tekrar etme isteği.
- Düzen: Eşyaların hep aynı yerde, günün hep aynı sırada olmasını isteme.
- Hareket: Yürümeyi, taşımayı, tırmanmayı ve el hareketlerini inceltme çabası.
- Küçük nesneler: Yerdeki bir kırıntıya, minicik bir böceğe uzun uzun bakma.
- Duyular: Renkleri, dokuları ve sesleri ayırt etme merakı.
- Sosyal davranış: Büyüklerin nasıl selamlaştığını, nasıl sıra beklediğini izleyip taklit etme.
Evde bunu çoğu zaman bir ısrar olarak görürsünüz: aynı kitabı yirminci kez okutmak, ayakkabıların yeri değişince huzursuzlanmak, merdiveni tekrar tekrar inip çıkmak.
Bugünkü bilim ne diyor, nerede abartmamalı?
Harvard Üniversitesi Gelişen Çocuk Merkezi'ne göre hayatın ilk yıllarında her saniye bir milyondan fazla yeni sinir bağlantısı kurulur. Önce basit bağlantılar ve beceriler gelişir, karmaşık olanlar bunların üzerine kurulur. Beynin deneyimle değişebilme gücü de yaşla birlikte azalır.
Dilde bunun çarpıcı bir örneği var. Patricia Kuhl ve ekibinin 2003'te PNAS dergisinde yayımladığı çalışmaya göre bebeklerin yabancı dillerdeki sesleri ayırt etme becerisi 6 ile 12 ay arasında azalıyor. Anadili Mandarin Çincesi olan konuşmacılarla 12 oturum geçiren dokuz aylık Amerikalı bebeklerde bu düşüş tersine döndü. Aynı konuşmacıları kayıttan, görüntülü ya da yalnızca sesli dinleyen bebeklerde ise bir etki görülmedi. Dil için gerçekten hassas bir dönem var; bu deneyde o dönemi besleyen şey karşıdaki canlı insandı.
Yine de iki noktada dikkatli olmak gerekir. Harvard'ın metinlerinde Montessori'nin başlıkları tek tek geçmez; anlatılan, basitten karmaşığa gelişim ve yaşla azalan esnekliktir. Ayrıca aynı metin yeni bağlantıların hayat boyu kurulabildiğini söyler; erken yıllar sonrakilerin üzerine kurulacağı temeli oluşturur. Yani asıl mesele bir pencereyi “kaçırmak” değil, o dönemde çocuğa uygun ortamı sunmaktır.
Evde deneyin
- İzleyin: Bir hafta boyunca çocuğunuzun neyi tekrar tekrar yapmak istediğini not edin.
- Tekrara izin verin: Aynı yapbozu yeniden kurmak istiyorsa durdurmayın. Tekrar eden çocuk sıkılmıyor, ustalaşıyor.
- Düzeni koruyun: Ayakkabılar, montlar ve oyuncaklar için sabit, çocuğun ulaşabileceği yerler belirleyin. İlkeleri hazırlanmış ortam yazımızda anlattık.
- Konuşun: Yaptığınız işi anlatın, çocuğun seslerine cevap verin. Yukarıdaki deneyde kayıt, canlı konuşmanın yerini tutmadı.
- Küçük nesnelere güvenli alan açın: Fasulye, düğme gibi parçalarla çalışırken yanında olun; ağza alınabilecek parçaları gözetimsiz bırakmayın.
Bizde nasıl?
Montessori sınıfımızda raflar çocuğun boyunda, materyaller az ve seçilmiştir. Rehber öğretmen önce gözlemler: hangi çocuk neye hazır? Çocuk bir işe daldığında onu bölmeyiz. Dil alanında harflerin adı değil sesi öğretilir. Ayrıntılar Montessori sayfamızda, büyük resim gelişimin dört dönemi yazımızda.
Ne zaman çocuk doktoruna danışmalı?
Çocuğunuz konuşmada, harekette ya da başkalarıyla ilişki kurmada yaşıtlarından belirgin biçimde geride görünüyorsa ya da daha önce yaptığı bir şeyi yapmaz olduysa beklemeyin. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) bu durumda çocuk doktoruyla konuşmayı ve gelişim taraması istemeyi önerir. Değerlendirmeyi uzmana bırakın.
Kaynak: AMI: Sensitive Periods (sözlük); Quade, 2012, AMI Journal: Enhancement of Executive Function in the Prepared Environment; Harvard Center on the Developing Child: Brain Architecture; Kuhl, Tsao ve Liu, 2003, PNAS; CDC: Learn the Signs. Act Early.
