Çocuğu ev işlerine katmak için okul çağını beklemenize gerek yok; küçük çocuklar yardım etmeye çoğu zaman kendiliğinden isteklidir. Bu isteği korumanın yolu, ona gerçek ve eline uygun bir iş vermek, sonucun kusursuz olmasını beklememek ve ödül yerine katkısını görüp teşekkür etmektir.
Küçük çocuklar neden yardım etmek ister?
Max Planck Evrimsel Antropoloji Enstitüsü'nden Felix Warneken ve Michael Tomasello'nun 2006'da Science dergisinde yayımlanan deneyinde araştırmacı, çamaşır asarken mandalını elinin yetişmeyeceği yere düşürdü ve doğrudan yardım istemedi. Bu tür durumlarda 18 aylık çocukların neredeyse tamamı en az bir kez yardım etti; yardımların yüzde 84'ü, araştırmacı daha çocuğa bakmadan, ilk 10 saniyede geldi. Araştırmacı mandalı bilerek attığında ise çocuklar onu almadı.
Maria Montessori de 1914 tarihli el kitabında benzer bir gözlemi anlatır: Çocuk Evleri'nde iki buçuk yaşındaki çocuklar bile ev işlerinde paylarına düşeni yapmak için kendiliğinden gelirdi.
Ev işinin çocuğa ne kazandırdığına dair bulgular ise henüz kesin değil. La Trobe Üniversitesi'nden Deanna Tepper ve arkadaşlarının 2022'de yayımladığı çalışmada, 5–13 yaş arasında daha çok ev işi yapan çocukların çalışma belleği ve dürtülerini frenleme becerileri, ebeveynlerinin değerlendirmesine göre daha iyiydi. Ancak hem ev işleri hem bu beceriler ebeveyn anketiyle ölçüldü ve çalışma bir neden-sonuç değil, yalnızca bir ilişki gösteriyor: Kendini zaten iyi düzenleyen çocuklara daha çok iş veriliyor da olabilir.
Evde deneyin: yaşa göre ev işi fikirleri
AAP'ye göre çoğu okul öncesi çocuk basit ev işlerine katılmaya başlayabilir. Aşağıdaki fikirler AAP'nin ve ABD Beslenme ve Diyetetik Akademisi'nin önerilerinden, Montessori'nin Çocuk Evleri için anlattıklarından yola çıkıyor.
- 2–3 yaş: Montunu alçak askısına asmak, oyuncaklarını sepetine koymak, masayı silmek, sebze yıkamak.
- 3–5 yaş: Sofraya kaşık ve peçete koymak, dökülen suyu silmek, küçük bir süpürgeyle süpürmek, toz almak.
- 5 yaş ve sonrası: Sofrayı kurmak ve kaldırmak, yatağını toplamak, çamaşırları ayırmak, çiçek sulamak, plastik tabakları yıkamak.
Mutfakta yapılabilecek işler için mutfakta çocuk yazımıza bakabilirsiniz.
Kusursuz olmasın, birlikte olsun
AAP bu konuda açık: Mükemmellik beklemeyin; bu bir öğrenme süreci ve beceriler zamanla gelişir. Çocuğun katladığı havlu yamuk olabilir, sildiği masada iz kalabilir. Arkasından hemen düzeltirseniz çocuk, işin aslında sizin işiniz olduğunu düşünebilir.
Bunun yerine işi küçük adımlara bölün ve bir kez yavaşça gösterin. Düzeltmek gerekiyorsa başka bir zaman, birlikte yeniden yapın. Çocuğun eline uygun araçlar verin: kısa saplı bir süpürge, küçük bir sünger, tutabileceği bir sürahi. AAP, işlerin her gün aynı saatte yapılmasını da öneriyor; böylece iş istisna olmaktan çıkıp günün olağan bir parçası olur.
Ödül yerine teşekkür
Ödül konusunda uzmanlar aynı yerde durmuyor. AAP, çıkartma gibi somut ödülleri bir seçenek olarak anıyor ve sonucu değil emeği övmeyi öneriyor. Warneken ve Tomasello'nun 2008'de 20 aylık çocuklarla yaptığı deneyde ise yardım ettiği için maddi bir ödül alan çocuklar, sonraki aşamada sözel övgü alan ya da hiçbir şey almayan çocuklardan daha az yardım etti.
Evdeki karşılığı, katkıyı somut olarak görmek ve teşekkür etmektir: “Masayı sildin, şimdi tabakları koyabiliriz. Teşekkür ederim.” Kelime seçimi de fark yaratabilir. Bryan, Master ve Walton'ın 2014'te 3–6 yaş arası yaklaşık 150 çocukla yaptığı deneylerde, yardımdan bir eylem olarak söz edilen çocuklara göre “yardımcı” olmaktan bir kimlik olarak söz edilen çocuklar daha çok yardım etti. Deney İngilizce yapıldı; Türkçede “Yardım eder misin?” yerine “Sofrayı kurmak için bir yardımcı arıyorum” demek buna yakın bir karşılık olabilir.
Bizde nasıl?
Sınıfımızda çocuk boyunda süpürge ve gerçek sürahi var; su dökmek ve masa silmek günlük yaşam çalışmalarının ilk adımları arasında. Sınıfın az ama net kurallarından biri de iş bitince materyali rafa geri koymak. Bu çalışmaları pratik yaşam çalışmaları yazımızda anlattık.
Kaynak: Max Planck Enstitüsü: Warneken ve Tomasello, Science, 2006; ScienceDaily: Warneken ve Tomasello 2006 deneyinin ayrıntıları; Warneken ve Tomasello, Developmental Psychology, 2008; SRCD: Bryan, Master ve Walton, Child Development, 2014; BPS Research Digest: Tepper ve ark., 2022; AAP / HealthyChildren.org: Age-Appropriate Chores for Children, 2024; Academy of Nutrition and Dietetics: Teaching Kids to Cook, 2022; Maria Montessori: Dr. Montessori's Own Handbook, 1914 (Project Gutenberg)
