Dal taşımak ya da bir kütüğün üstünde dengede yürümek, yetişkin yakındayken ve çocuğun gücüne uygun olduğunda gelişimi destekleyen bir risktir. Orman okulunda buna “desteklenen risk” denir: amaç tehlikeyi yok saymak değil, çocuğun riski tanımayı ve yönetmeyi öğrenmesidir. Forest School Association bu fırsatı orman okulunun altı ilkesinden biri sayar.
Riskli oyun derken neyi kastediyoruz?
Norveçli araştırmacı Ellen Beate Hansen Sandseter, iki anaokulunda 3–5 yaş arası 38 çocuğu gözlemledi ve 2007'de riskli oyunu altı grupta topladı: yüksekte oynamak, hız içeren oyunlar, tehlikeli olabilecek aletlerle oynamak, su ya da ateş gibi tehlikeli unsurların yakınında oynamak, boğuşma oyunları ve çocuğun gözden “kaybolabildiği” oyunlar. Son madde şaşırtıcı gelebilir. Ağacın arkasına saklanmak, yetişkinden birkaç adım uzaklaşmak da çocuğun cesaretini sınadığı bir oyundur.
Risk ile tehlike aynı şey değildir. Kanada'da 2015'te yayımlanan Aktif Açık Hava Oyunu Pozisyon Bildirgesi riskli oyunu, yaralanma ihtimali taşıyan heyecanlı ve coşkulu oyun olarak tanımlar. Tehlike ise çocuğun fark edemeyeceği, gizli bir zarar kaynağıdır. Çürük bir dal tehlikedir, sağlam bir dala tırmanmak risktir. Yetişkinin işi tehlikeyi kaldırmak, riski çocuğa bırakmaktır.
Araştırmalar ne diyor?
Mariana Brussoni ve arkadaşlarının 2015'te yayımladığı sistematik derleme, sekiz ülkeden 18 çalışmayı inceledi. Riskli açık hava oyununun fiziksel aktivite ve sosyal sağlık başta olmak üzere genel olarak olumlu etkileri olduğu sonucuna vardı. Yazarlar kanıtların büyük kısmının kesinliğini “çok düşük” olarak değerlendirdi ve daha nitelikli çalışmalara ihtiyaç olduğunu açıkça yazdı.
Kanada bildirgesine göre doğada ve açık havada, riskleriyle birlikte oyun, sağlıklı gelişim için temeldir. Bildirge kırık ve baş yaralanmalarının olabildiğini, ama ağır yaralanmanın nadir olduğunu, oyun yaralanmalarının çoğunun burkulma, incinme ve morluk gibi hafif sorunlar olduğunu belirtir. Seattle'da beş doğa anaokulu ile dört klasik anaokulunu karşılaştıran 2019 tarihli çalışmada da iki grupta ciddi yaralanma görülmedi. İngiltere'nin iş sağlığı ve güvenliği kurumu HSE ise 2012'de, oyunda amacın riski sıfırlamak değil, riskleri ve yararları birlikte tartmak olduğunu açıkladı.
Riskli oyunun neden bu kadar çekici olduğuna dair ilginç bir fikir de var. Sandseter ve Kennair 2011'deki kuramsal bir makalede, yaşa uygun heyecanlı oyunun çocuğun yükseklik gibi doğal korkularını ustalaşarak aşmasına yardım edebileceğini öne sürdü. Bu bir hipotez; deneysel olarak kanıtlanmış bir sonuç değil.
Yetişkin nerede durmalı?
Desteklenen riskte yetişkin ne uzaktadır ne de çocuğun elini tutar. Yakında durur, izler ve gerçekten gerekirse araya girer. Forest School Association'ın ölçütlerine göre risk ve yarar, eğitmen ile çocuk tarafından birlikte ve çocuğun gelişim düzeyine göre değerlendirilir. Çocuğu kendi tırmanamayacağı bir yüksekliğe kaldırmayın; kendi gücüyle çıktığı yerden nasıl ineceğini de kendisi planlar.
BC Çocuk Hastanesi'nde gelişim psikoloğu olan Brussoni'ye göre amaç, oyunu olabildiğince değil, gerektiği kadar güvenli kılmaktır. Hastane vakfının bu konudaki yazısı, “dikkat et” demek üzereyken önce içinizden 17'ye kadar saymayı öneriyor. Bu kısa bekleyiş korku tepkisini böler ve olayın kendi akışında gelişmesine fırsat verir. Brussoni'ye göre ebeveynler böylece çocuklarının sandıklarından çok daha becerikli olduğunu görüyor.
Parkta deneyin: “dikkat et” yerine ne denir?
“Dikkat et” çocuğa neye dikkat edeceğini söylemez. Fark etmesini istediğiniz şeye yönelten kısa sorular daha çok işe yarar ve çocuğu riski değerlendirmeye ortak eder:
- “Ayağını nereye basacağını görüyor musun?”
- “Bu dal seni taşır mı? Nasıl anlarsın?”
- “Dalın ucu nerede? Arkadaşın ne kadar uzakta?”
- “Aşağı nasıl ineceksin? Bir planın var mı?”
- “Orada kendini nasıl hissediyorsun?”
Gerçek bir tehlike varsa soru sormanın zamanı değildir. Kısa ve net konuşun: “Dur. O dal çürük.”
Bizde nasıl?
Dal taşımak ve dengede yürümek orman programımızın parçası; ağaca tırmanma programımızda yer almaz. Kuralları çocuklarla birlikte koyar, riski birlikte değerlendiririz: “Burada ne olabilir? Nasıl güvenli yaparız?” Alanımızın risk analizleri yapıldı; eğitmenlerimiz Seviye 3 Orman Okulu Liderliği eğitimli ve ilk yardım sertifikalı. Kene, hava ve kaybolma kurallarını ormanda güvenlik yazımızda anlattık.
Kaynak: Sandseter, 2007, European Early Childhood Education Research Journal; Brussoni ve ark., 2015, IJERPH (sistematik derleme); Tremblay ve ark.: Aktif Açık Hava Oyunu Pozisyon Bildirgesi, 2015; Frenkel ve ark., 2019, Environment and Behavior; Sandseter ve Kennair, 2011, Evolutionary Psychology; HSE: Children's play and leisure, 2012; BC Children's Hospital Foundation, 2026; Forest School Association: ilkeler ve ölçütler
